W roku szkolnym 2025/2026 orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego miało w Polsce 392 748 uczniów, o około 130 procent więcej niż dekadę wcześniej, gdy było ich około 150 tysięcy. Ponad 73 procent z nich uczy się w szkołach ogólnodostępnych. Na jednego pedagoga specjalnego przypada średnio 32 uczniów z orzeczeniem. Dane przytoczyła w kwietniu 2026 roku posłanka Urszula Pasławska w interpelacji do ministra edukacji. Ministerstwo podawało w lipcu sejmowej komisji edukacji 343 tysiące orzeczeń za rok 2024/2025.

Według wiceminister edukacji Pauliny Piechny-Więckiewicz, która przedstawiła dane komisji 16 lipca 2026 roku, liczba uczniów z autyzmem, w tym z zespołem Aspergera, wzrosła w ciągu dekady ponad dziesięciokrotnie. To grupa, która potrzebuje przewidywalności, spokojnego otoczenia, indywidualnego tempa i często stałej obecności dodatkowego dorosłego.

Orzeczenia dostają też uczniowie niedostosowani społecznie i zagrożeni niedostosowaniem: dzieci, które systematycznie łamią normy, wagarują, stosują przemoc albo sięgają po alkohol i narkotyki. Część z nich uczy się w zwykłych klasach, gdzie problemem jest nie tylko tempo nauki, ale bezpieczeństwo innych uczniów i nauczycieli. Najtrudniejsze przypadki sąd kieruje do młodzieżowych ośrodków wychowawczych, ale ten system jest zatkany. W 2025 roku komisja wydała 6589 skierowań do takich ośrodków, a 2117 nieletnich, czyli 32,12 procent, nie zostało do nich doprowadzonych w terminie. Te dane Ministerstwo Sprawiedliwości przekazało Rzeczniczce Praw Dziecka, która oceniła, że proces umieszczania dzieci w ośrodkach „jest zaburzony i nie następuje niezwłocznie”. Nieletni, który nie trafił do ośrodka, zostaje w dotychczasowym środowisku, zwykle w tej samej szkole i klasie.

Jednocześnie kurczyła się sieć szkół specjalnych. W ciągu trzech lat zniknęła co piąta z nich. Według Najwyższej Izby Kontroli w roku szkolnym 2016/2017 działało ich około 2400, a w 2019/2020 nieco ponad 1900, czyli o około 500 mniej. NIK nie ustaliła, ile z nich zlikwidowano, a ile połączono w zespoły. Uczniów w szkołach specjalnych było w tym czasie prawie 71, a potem prawie 69 tysięcy, ale ich udział wśród wszystkich uczniów z orzeczeniami spadł z 45 do 39 procent. Szkół specjalnych ubywało, a orzeczeń przybywało, więc nowi uczniowie z orzeczeniami trafiali do szkół ogólnodostępnych. W 2021 roku, jak podawał portal prawo.pl, rządowa strategia na rzecz osób z niepełnosprawnościami zakładała zmniejszenie liczby placówek specjalnych o 20 procent w ciągu dziesięciu lat. Dziś w szkołach ogólnodostępnych uczy się ponad 73 procent uczniów z orzeczeniami.

Zaciera się granica między klasą zwykłą a integracyjną. Klasa integracyjna ma ustawowe zabezpieczenia: najwyżej 20 uczniów, w tym nie więcej niż pięciu z niepełnosprawnością, i drugiego nauczyciela z kwalifikacjami pedagoga specjalnego. Dla zwykłej klasy przepisy nie przewidują żadnego limitu uczniów z orzeczeniami. Przy obecnej skali w wielu zwykłych klasach takich uczniów może być tylu, ilu w klasie integracyjnej, albo więcej, tyle że bez limitu liczebności i bez drugiego nauczyciela. Podział na klasy integracyjne i ogólnodostępne coraz częściej istnieje więc tylko w dokumentach.

Od 2022 roku obowiązują minimalne normy zatrudnienia nauczycieli specjalistów w szkołach ogólnodostępnych: pedagogów, pedagogów specjalnych, psychologów, logopedów i terapeutów pedagogicznych, a od 2025 roku także doradców zawodowych. Od września 2024 roku w szkołach liczących ponad 50 uczniów psycholodzy i pedagodzy specjalni muszą stanowić co najmniej po 25 procent etatów specjalistów. Według ministerstwa etatów specjalistów przybyło z 22 tysięcy w 2022 roku do 57 tysięcy w 2026 roku, czyli o 163 procent.

Normy wyprzedziły rynek pracy. W lipcu 2024 roku kuratoria wykazywały 3290 wolnych etatów dla psychologów. W roku 2024/2025 psychologa nie miała mniej więcej co czwarta szkoła, a według danych ministerstwa z 30 stycznia 2026 roku 13,4 procent szkół, głównie w małych miastach i na wsi. 20 sierpnia 2026 roku w bazach kuratoriów było 719 ofert pracy dla psychologów na 417 etatów, 299 ofert dla pedagogów specjalnych na 180 etatów i łącznie 10 303 oferty dla nauczycieli. Ministerstwo tłumaczy, że sierpniowe liczby zawyża coroczny ruch kadrowy. W roku 2025/2026 szkoły zatrudniały 8085 nauczycieli bez wymaganych kwalifikacji, za zgodą kuratora. Wyśrubowane normy mogą więc paradoksalnie ograniczać wsparcie: szkoła ma obowiązek utworzyć etat, ale jeśli nie znajdzie kandydata, uczniowie nie mają ani psychologa, ani pedagoga.

Normy zapisane w art. 42d Karty Nauczyciela uzależniają liczbę etatów od liczby wszystkich uczniów w szkole, a nie od liczby orzeczeń. Dwie szkoły o tej samej liczbie uczniów dostają tyle samo godzin psychologa i pedagoga specjalnego, nawet jeśli w jednej jest dziesięć orzeczeń, a w drugiej sześćdziesiąt. W szkole z dużą liczbą uczniów ze specjalnymi potrzebami orzeczeń może być dwa razy więcej niż tygodniowych godzin pracy psychologa.

Pensum pedagoga specjalnego wynosi 22 godziny tygodniowo. Przy średniej 32 uczniach z orzeczeniem daje to około 40 minut tygodniowo na dziecko, a w szkołach powyżej średniej mniej niż pół godziny. Z tego czasu trzeba odjąć dokumentację. Dla każdego ucznia z orzeczeniem zespół przygotowuje wielospecjalistyczną ocenę poziomu funkcjonowania (WOPFU), aktualizowaną co najmniej dwa razy w roku, indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny (IPET) i opisy dostosowania wymagań z poszczególnych przedmiotów. Od września dochodzi ocena funkcjonalna przy nowych wnioskach o orzeczenie.

Subwencja oświatowa na ucznia z orzeczeniem jest wyższa niż na pozostałych uczniów i zależy od rodzaju niepełnosprawności. W przypadku uczniów z autyzmem i niepełnosprawnościami sprzężonymi w szkołach ogólnodostępnych od 2025 roku zależy też od liczby godzin wsparcia tygodniowo. Ponad 10 godzin daje wagę 9,5, od 5 do 10 godzin wagę 7,1, od 2 do 5 godzin wagę 3,6, a do 2 godzin tylko 1,5. Posłowie dopytują w interpelacjach o zasady rozliczania tych godzin.

Subwencja trafia do samorządu, a nie do szkoły, i co do zasady nie jest przypisana do konkretnego ucznia. Samorząd rozdziela ją między szkoły według własnych decyzji. Wysoka waga w algorytmie nie oznacza, że tyle samo pieniędzy trafia do klasy, w której uczy się dziecko.

System tworzy bodźce działające w dwie strony. Szkoły, dla których liczy się pozycja w rankingach zdawalności matur i egzaminów zawodowych, mogą unikać uczniów z orzeczeniami. Inne mogą przyjmować ich wielu, bo każde orzeczenie podnosi subwencję dla organu prowadzącego. W obu przypadkach o tym, gdzie trafia dziecko, decyduje rachunek szkoły.

Nauczyciel wspomagający, który obsługuje kilku uczniów w różnych klasach, może poświęcić jednemu dziecku jedną godzinę lekcyjną w tygodniu. Przez resztę lekcji uczeń z orzeczeniem pracuje sam z nauczycielem przedmiotu i całą klasą.

Nauczycielka szkoły podstawowej, z którą w kwietniu rozmawiał portal edziecko.pl, opisywała klasę liczącą 25 osób, w tym kilkoro dzieci z orzeczeniami o różnych zaleceniach, uczniów z trudnościami w zachowaniu i dzieci z Ukrainy uczące się języka. Indywidualizację w takiej grupie nazwała „fikcją”.

Najgorzej jest wtedy, gdy potrzebna jest szybka reakcja. Do wychowawcy przychodzi rodzic z informacją o trudnościach rodzinnych ucznia. Wychowawca kieruje ucznia do szkolnego psychologa, by ocenić jego stan i ustalić, czy szkoła ma podjąć działania wspierające. Uczeń czeka dwa tygodnie. W kolejce są przed nim uczniowie z orzeczeniami i opiniami, którym wsparcie należy się zgodnie z dokumentami, oraz inni, w których życiu dzieje się coś niepokojącego. Psycholog i pedagog, z rozpisanym grafikiem zajęć i dokumentacji, nie mają miejsca na sprawę wymagającą reakcji tego samego dnia.

Indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny ma mówić nauczycielom, jak zmienić metody, tempo i wymagania. Przepisy nie narzucają jego wzoru, a pisze go zespół pracujący pod presją czasu. Dostosowania mogą być wtedy pisane według szablonu: wydłużony czas pracy, krótsze polecenia, możliwość odpowiedzi ustnej. Nie mówią nauczycielowi konkretnego przedmiotu, co zrobić z tym uczniem przy tym temacie.

Nauczyciel z trzydziestoma uczniami i podstawą programową do zrealizowania ma dwie złe drogi. Może zepchnąć potrzeby ucznia z orzeczeniem na margines albo obniżyć poziom całej lekcji, by ten uczeń nadążał. W pierwszym przypadku traci dziecko ze specjalnymi potrzebami, w drugim reszta klasy. Gdy w klasie jest też uczeń niedostosowany społecznie, część lekcji pochłania utrzymanie porządku.

W badaniu TALIS 2024, prowadzonym przez OECD, 62 procent nauczycieli szkół średnich pierwszego stopnia w krajach uczestniczących zadeklarowało, że potrafi w dużym stopniu projektować zadania dla uczniów ze specjalnymi potrzebami, a tylko 43 procent, że potrafi dostosować do nich standaryzowane sprawdziany. Prawie co czwarty zgłasza dużą potrzebę dokształcenia. Problemem może być też forma szkoleń. Praca z dzieckiem z autyzmem czy z zaburzeniami zachowania wymaga ćwiczenia reakcji w prawdziwej klasie, pod okiem trenera, a szkolenia rad pedagogicznych często kończą się na wykładzie. Najtrudniej mają nauczyciele, którzy kończyli studia, gdy uczniów z orzeczeniami w zwykłych klasach było kilkakrotnie mniej. Wykład daje iluzję przygotowania: nauczyciel zna pojęcia, ale nie wie, co zrobić, gdy uczeń w spektrum autyzmu nie rozumie poleceń lub wpada w panikę w czasie sprawdzianu.

Zwolennicy edukacji włączającej podkreślają, że dziecko z niepełnosprawnością ma prawo uczyć się blisko domu, z rówieśnikami z sąsiedztwa, a wspólna klasa uczy pozostałych życia z ludźmi, którzy są inni. Wielu rodziców wybiera szkołę ogólnodostępną, bo obawia się, że szkoła specjalna przypnie dziecku etykietę na całe życie. Ten wybór należy do nich.

Badania nie potwierdzają w prostej formie obawy, że na włączaniu tracą pozostali uczniowie, ale też jej nie rozwiewają. Grzegorz Szumski, Joanna Smogorzewska i Maciej Karwowski z Uniwersytetu Warszawskiego przeanalizowali w 2017 roku 47 badań z sześciu krajów. Wpływ obecności uczniów ze specjalnymi potrzebami na wyniki pozostałych był pozytywny, ale słaby, i pojawiał się w badaniach amerykańskich, a nie europejskich, oraz w młodszych klasach, a nie starszych. Znaczenie miały rodzaj i stopień niepełnosprawności. Badania amerykańskie wskazują, że przy uczniach z poważnymi zaburzeniami emocjonalnymi i zachowania korzyści mogą znikać. W polskim badaniu tego samego zespołu z 2022 roku, na ponad 1500 uczniach w 108 klasach, uczniowie klas włączających „ani nie tracili, ani nie zyskiwali”. Holenderskie badanie Nienke Ruijs wskazuje, że dodatkowe zasoby chronią pozostałych uczniów przed spadkiem wyników. Dzieje się to w szkole, która i tak traci poziom. W badaniu PISA 2022 polscy piętnastolatkowie stracili w porównaniu z 2018 rokiem 27 punktów z matematyki i 23 punkty z czytania, prawie dwa razy więcej niż średnia OECD. Odsetek uczniów poniżej podstawowego poziomu umiejętności wzrósł do 23 procent w matematyce i 22 procent w czytaniu, podczas gdy w 2018 roku Polska należała do nielicznych krajów Unii, w których we wszystkich trzech dziedzinach był niższy niż 15 procent. Instytut Badań Edukacyjnych wiąże te spadki przede wszystkim z pandemią, ale szkoła, która musi odrabiać pandemiczne straty, ma jednocześnie coraz więcej uczniów wymagających indywidualnej pracy i nauczycieli, których do niej nie przygotowano.

Skutki włączania zależą więc od liczby uczniów ze specjalnymi potrzebami w klasie, od rodzaju ich trudności, zwłaszcza zaburzeń zachowania, i od wsparcia dla nauczyciela. Te warunki polska szkoła spełnia najsłabiej.

W odpowiedzi na interpelację nr 17406 z 19 czerwca 2026 roku wiceminister Izabela Ziętka napisała, że działania likwidujące szkoły specjalne „nie są prowadzone ani planowane”, a wybór szkoły dla dziecka z orzeczeniem „należy wyłącznie do jego rodziców”. W tym samym piśmie zapowiedziała Specjalistyczne Centra Wspierające Edukację Włączającą tworzone na bazie szkół specjalnych. Mają doradzać szkołom ogólnodostępnym, szkolić ich nauczycieli i wypożyczać sprzęt. Ministerstwo uruchomiło konkurs grantowy, którym według relacji z posiedzenia komisji powiaty są mocno zainteresowane. Pełne wprowadzenie centrów wymaga zmiany ustaw, a konsultacje publiczne jeszcze się nie zaczęły.

Rozporządzenie o orzeczeniach z 2 marca 2026 roku wprowadza od 1 września 2026 roku obowiązkową ocenę funkcjonalną: przed wydaniem orzeczenia szkoła opisuje, jak dziecko radzi sobie na lekcjach, w grupie i z dotychczasową pomocą. Lekarz nie jest już stałym członkiem zespołu orzekającego, a dokumentacja medyczna jest tylko pomocnicza. Wniosek muszą podpisać oboje rodzice, a brak drugiego podpisu trzeba wyjaśnić.

Ocena funkcjonalna może zamienić orzeczenie z listy deficytów we wskazówkę dla nauczyciela, ale może też stać się kolejnym formularzem wypełnianym według szablonu przez tych samych przeciążonych specjalistów. Centra mogą dać zwykłym szkołom wiedzę, której im brakuje, ale mogą też odciągać kadrę szkół specjalnych od ich własnych uczniów, w czasie gdy pedagogów specjalnych brakuje na rynku pracy.

Na łamach portalu w 2023 roku, przy okazji protestów rodziców i nauczycieli w Krakowie oraz przed konferencją ministerstwa i UNICEF w Warszawie, przytaczano żądanie Ruchu Ochrony Szkoły, by zaprzestać przekształcania szkół specjalnych w centra wspierające edukację włączającą. Stawiano też tezy, że w przepełnionych klasach dziecko z poważnymi trudnościami nie dostanie właściwej opieki, a poziom nauczania będzie się obniżał. Trzy lata później centra są oficjalnym programem rządu, a na jednego pedagoga specjalnego przypada 32 uczniów z orzeczeniem.

Orzeczeń przybyło w dekadę o 130 procent, uczniów z autyzmem dziesięciokrotnie, a ponad trzy czwarte dzieci z orzeczeniami uczy się w szkołach ogólnodostępnych. W latach 2016–2020 zniknęła co piąta szkoła specjalna. Etatów specjalistów przybyło 35 tysięcy, ale liczy się je od wszystkich uczniów, a nie od liczby orzeczeń, i wielu z nich nie ma kim obsadzić. Pedagog specjalny ma statystycznie około 40 minut tygodniowo na ucznia, zanim zajmie się dokumentami. Co trzeci nieletni skierowany przez sąd do ośrodka wychowawczego nie trafia tam w terminie. Pieniądze idą do samorządu, nie do klasy.

Ministerstwo zapewnia, że rodzice zachowują prawo wyboru szkoły. Wybór ma sens tylko wtedy, gdy obie drogi są realne. Jeśli zwykła szkoła oznacza w praktyce godzinę z nauczycielem wspomagającym tygodniowo i dokument z szablonu, wybór jest pozorny. Jeśli szkoła specjalna może zniknąć albo stracić kadrę na rzecz centrum obsługującego inne placówki, też.

Z danych wynika kilka zmian. Normy zatrudnienia specjalistów powinny uwzględniać liczbę uczniów z orzeczeniami. Pieniądze powinny iść za godzinami wsparcia faktycznie udzielonymi konkretnemu dziecku. Kształcenie psychologów i pedagogów specjalnych powinno nadążać za normami, które państwo samo ustaliło. Szkolenia nauczycieli powinny odbywać się w klasie, a nie na wykładzie. Ośrodki wychowawcze powinny przyjmować skierowanych nieletnich w terminie, zamiast zostawiać ich w szkołach, z których sąd chciał ich zabrać. Bez tego edukacja włączająca pozostanie tym, przed czym ostrzegano trzy lata temu: zmianą miejsca, w którym dziecko zostaje bez pomocy.

#

Comments are closed